Τρίτη, 8 Δεκεμβρίου 2009

Μίκης, Κατράκης, Ρίτσος και Ελύτης. Η περιπέτεια μιας σχέσης


Η συνύπαρξή τους θεωρείται πια θεμελιακή μέσα στην πορεία του ελληνικού τραγουδιού... Κι όμως... Θαρρείς και πάντα κάτι «συνωμοτούσε» ενάντια στη συνεργασία τους, όταν αυτή δρομολογούνταν.

Την πρώτη φορά που ο Μίκης Θεοδωράκης αποφάσισε να παρουσιάσει μελοποιημένο ένα έργο του Οδυσσέα Ελύτη, η δισκογραφική εταιρεία στην οποία ανήκε τότε αρνήθηκε αρχικά να το ηχογραφήσει ως «πολυέξοδο» και άρα «ζημιογόνο». Ο ένας εκ των δύο τραγουδιστών στους οποίους απευθύνθηκε για να τραγουδήσουν, αρνήθηκε επίσης. Η διανόηση της εποχής έπεισε ακόμα και τον Ελύτη για την «αποτυχία» του αποτελέσματος.

Τέλος, οι διοργανωτές του Φεστιβάλ Αθηνών αρνήθηκαν την παρουσίαση του έργου στο Ηρώδειο, γιατί με την παρουσία λαϊκού τραγουδιστή «διακυβεύεται το γόητρο του θεσμού». Υστερα απ' όλες αυτές τις δυσκολίες, μπήκε στη ζωή των νεοελλήνων το «Αξιον Εστί»... Το οποίο για να «χρυσωθεί» με βάση την κυκλοφορία του -50 χιλιάδες αντίτυπα, τότε- χρειάστηκε να περάσουν... 14 χρόνια.

Στο μεταξύ, Θεοδωράκης και Ελύτης είχαν επιχειρήσει δύο ακόμα συνεργασίες... Ενώ η πρώτη βρισκόταν στο στάδιο της υλοποίησης, κηρύχτηκε η δικτατορία. Ο Θεοδωράκης άκουσε για πρώτη φορά τα τραγούδια του από την τραγουδίστρια για την οποία προορίζονταν, κρυμμένος σ' ένα σπίτι που εκείνη πήγε σαν επισκέπτρια... Αυτή είναι η αρχή της ιστορίας του «Ρομανσέρο Χιτάνο».

Αρχές του '70, Θεοδωράκης και Ελύτης θα ξαναβρεθούν στο εξωτερικό πλέον, και ο ποιητής θα «υποσχεθεί» στον συνθέτη ένα «νέο Αξιον Εστί»... Λίγο μετά όμως, εκείνος θα επιστρέψει στην Ελλάδα και η επικοινωνία μεταξύ τους θα διακοπεί.

«Ημουν υποχρεωμένος να προσκρούω σε ηλιθιότητες»

Το τελευταίο δημόσιο κείμενο του Οδυσσέα Ελύτη πριν από το θάνατό του αφορά τον Μίκη Θεοδωράκη και τη συνεργασία τους. «Στις δέκα φουρτούνες μια μόνο υπάρχει περίπτωση να σε σώσει από πιθανό ναυάγιο. Χρειάζεται χέρι επιτήδειο που να ξέρει να βουτήξει μες στην καταιγίδα και να τραβήξει έξω το ευπαθές πουλί. Είναι πάνω σε μια τέτοια στιγμή ακριβώς, που άπλωσε το χέρι του απ' το Παρίσι ο Μίκης Θεοδωράκης για να ανασύρει το νεογέννητο "Αξιον Εστί" και να του δώσει μια δική του μουσική έκφραση», γράφει ο ποιητής στις 11 Νοεμβρίου του 1995, σ' ένα κείμενο που προορίζεται για ένα τεύχος του περιοδικού «Ελίτροχος», αφιερωμένο στα 70 χρόνια του Μίκη Θεοδωράκη. Προφανώς, αναλογιζόμενος τις περιπέτειες του έργου, από την ώρα που πρωτοεκδόθηκε ως ποιητική συλλογή, μέχρι τη στιγμή που κατάφερε να γίνει εθνικό τραγούδι των Ελλήνων... Γιατί βέβαια, όταν το 1960 εκδίδεται για πρώτη φορά η ποιητική συλλογή «Αξιον Εστί», μπορεί ο Ελύτης να διανύει ήδη την τρίτη δεκαετία της πορείας του στην ποίηση, αλλ' αυτό δεν σημαίνει ότι έχει εξασφαλίσει το απυρόβλητο...

«Θα έπρεπε να κρατώ ημερολόγιο για να βλέπανε κάποτε οι άνθρωποι -αν τα πράγματα αλλάξουν -τι τραβούσε ένας ποιητής το 1960, όταν έβγαζε κάτι που δεν έμοιαζε με τα άλλα, σε τι ηλιθιότητες ήταν υποχρεωμένος να προσκρούσει!», γράφει σε επιστολή του στον ποιητή Νάνο Βαλαωρίτη το Μάρτιο εκείνης της χρονιάς, φανερά πικραμένος από την πρώτη αντιμετώπιση του νέου ποιητικού του έργου από τη διανόηση της εποχής. Και, παρακάτω, γίνεται πιο συγκεκριμένος: «Οι παλιοί και γνωστοί μας εκεί που κοπανούσανε το τροπάριο ότι δεν έχω περιεχόμενο, ότι είμαι αποκλειστικά λυρικός, ότι είμαι υπεύθυνος που έχασε όλη η ποίηση η μοντέρνα τη στερεότητά της, τώρα δυσανασχετούν: εγκεφαλικός έγινε ο Ελύτης και φορμαλιστής, και τι θέλει κι ανακατεύεται με άλλα προβλήματα, αχ τι καλός τραγουδιστής που ήτανε, κρίμα!».

Μέσα σ' αυτό το κλίμα ο Ελύτης θα συναντήσει τον Θεοδωράκη στο «όρθιο» του «Λουμίδη», και σύμφωνα με μαρτυρία του συνθέτη, θα του εκφράσει την εκτίμησή του για τον «Επιτάφιο» που έχει ήδη παρουσιάσει μελοποιημένο εκείνος και θα ζητήσει να του στείλει το «έργο της ζωής» του, γιατί «κάτι τού λέει ότι θα τον εμπνεύσει». Ενα μήνα μετά, το «Αξιον Εστί» θα φτάσει στο σπίτι του Θεοδωράκη στο Παρίσι... Ο συνθέτης θα μελοποιήσει όλο το έργο «μέσα σε μια βδομάδα», αλλά θα κάνει πολύ περισσότερο- σχεδόν τρία χρόνια- για να αποφασίσει τη μορφή που ήθελε τελικά να του δώσει αλλά και την ενορχήστρωσή του. Μέσα από την αγωνία του να βρει τις ισορροπίες ανάμεσα στην «ανωριμότητα του κόσμου απέναντι στο συμφωνικό ήχο» αλλά και στην ανάγκη -του ίδιου αλλά και του ποιητικού έργου- να βρει μια πιο σύνθετη φόρμα απ' αυτήν του λαϊκού τραγουδιού, θα οδηγηθεί στην παράλληλη χρήση λαϊκού τραγουδιστή, ψάλτη, χορωδίας, λαϊκής και συμφωνικής ορχήστρας...

Σ' αυτό το διάστημα, ποιητής και συνθέτης θα βρεθούν κοντά με δυο άλλες αφορμές... Πρώτα ο Ελύτης θα γράψει στίχους σε μια παλιότερη μελωδία του Θεοδωράκη και θα προκύψει το τραγούδι «Ανάμεσα Σύρο και Τζιά» που θα μπει στο «Αρχιπέλαγος» και ύστερα θα δώσει στο Θεοδωράκη τα εφτά ποιήματα που θα αποτελέσουν τον κύκλο «Μικρές Κυκλάδες» που θα κυκλοφορήσουν σε δύο διαφορετικές εκτελέσεις στις αρχές του 1964.

Οταν όμως ο συνθέτης θα προτείνει την ηχογράφηση του «Αξιον Εστί» με τη μορφή που το έχει σχεδιάσει στην «Κολούμπια» του Τάκη Λαμπρόπουλου με την οποία συνεργάζεται τότε, η εταιρεία θα αποκλείσει ένα τέτοιο ενδεχόμενο, γιατί «αφενός το κόστος από το δέκα θα φτάσει στο εκατό» και «τι θα πουλήσουμε και τι θα βγάλουμε;» και αφετέρου «θα δημιουργηθεί προηγούμενο» και ίσως κι άλλοι συνθέτες να ζητήσουν κάτι ανάλογο.

Ο Θεοδωράκης θα «κερδίσει» την ηχογράφηση, εκμεταλλευόμενος έναν όρο του συμβολαίου του που υποχρέωνε την εταιρεία να παρουσιάζει κάθε χρόνο ένα συμφωνικό του έργο. Αλλά και πάλι... Ο Στέλιος Καζαντζίδης για τον οποίο προορίζονταν αρχικά ο «ρόλος» του ψάλτη, θα αρνηθεί να συμμετέχει... Και ακόμα, καθώς δεν υπάρχει δισκογραφικό στούντιο για ηχογραφήσεις πολυπληθών σχημάτων, για τις ανάγκες του έργου θα «επιστρατευτεί» ένα κινηματογραφικό πλατό, όπου ο συντονισμός των χορωδών μεταξύ τους αλλά και με το τεχνικό προσωπικό θα είναι σχεδόν ανέφικτος και αυτό θα μετρήσει στο τελικό αποτέλεσμα. Οταν το δείγμα του δίσκου θα φτάσει στο «ιερατείο» του «Φλόκα» -όπως αποκαλεί ο Θεοδωράκης την παρέα διανοουμένων του Ελύτη- η πλειοψηφία θα επηρεάσει ακόμα και τον ποιητή, ότι «θα ντροπιαστεί αν το βγάλει αυτό».

Αντιδράσεις για τον Μπιθικώτση

Για να βγει ο δίσκος, ο Θεοδωράκης θα χρειαστεί να επικαλεστεί την πεποίθησή του ότι «ένα έργο καρδιάς θα το πιάσει ο κόσμος, ανεξάρτητα από τα λάθη του», αλλά ακόμα και τις δικαστικές παραμέτρους του συμβολαίου. Οι «περιπέτειες» του έργου κατά την πρώτη του έκδοση θα ολοκληρωθούν με τη διαμάχη διοργανωτών του Φεστιβάλ Αθηνών, τύπου της εποχής και Θεοδωράκη - Ελύτη, μπροστά στο ενδεχόμενο της παρουσίασης του έργου στο Ηρώδειο, το καλοκαίρι του 1964. Υπεύθυνοι και τύπος αντιδρούν στην παρουσία του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο Ηρώδειο και οι δυο δημιουργοί αποσύρουν το έργο προσβεβλημένοι, καταγγέλλοντας σε σχετική επιστολή «το κενό ορισμένων εγκεφάλων που δυστυχώς η κυβέρνηση έθεσε επικεφαλής θεσμών καίριων για το παρόν και το μέλλον της ελληνικής τέχνης». Το «Αξιον Εστί» θα παρουσιαστεί πρώτη φορά δημόσια τον Οκτώβρη εκείνης της χρονιάς, στη σκηνή του «Ρεξ»...

Αν, όμως, «εξωγενείς» παράγοντες δεν κατάφεραν να αλλάξουν το δρόμο του «Αξιον Εστί», στις δυο επόμενες προσπάθειες για συνύπαρξη του Θεοδωράκη με τον Ελύτη, τα πράγματα κύλησαν αλλιώς... Στις αρχές του 1967, με μεσολάβηση του Αλέκου Πατσιφά, ο Ελύτης έχει μεταφέρει στα ελληνικά εφτά τραγούδια του Λόρκα από τη συλλογή «Ρομανσέρο Χιτάνο», ο Θεοδωράκης τα έχει μελοποιήσει και ετοιμάζεται η ηχογράφησή τους με την Αρλέτα. Αλλά τους προλαβαίνει η δικτατορία... Μια απίστευτη σύμπτωση... Ο Θεοδωράκης ακούει για πρώτη φορά τα τραγούδια του «Ρομανσέρο» από την Αρλέτα, καθώς εκείνη, ανυποψίαστη τα παίζει στη Ρηνιώ Παπανικόλα - στο σπίτι της οποίας κρύβεται τότε ο συνθέτης. Η τραγουδίστρια, αντί να ηχογραφήσει το «Ρομανσέρο», γίνεται ο κομιστής των πρώτων αντιστασιακών μηνυμάτων του Θεοδωράκη... Τα τραγούδια -σαφώς επηρεασμένα από το «επικό» κλίμα της εποχής- θα ηχογραφηθούν τελικά για πρώτη φορά με τη Μαρία Φαραντούρη, στο εξωτερικό. Εκεί θα ξεκινήσει -και θα ματαιωθεί- μια ακόμα συνεργασία του Μίκη Θεοδωράκη με τον Ελύτη. Θυμάται σχετικά ο συνθέτης: «Οταν έφυγα για πρώτη φορά έξω, ένα από τα πρώτα πράγματα που θυμάμαι είναι μια... συνωμοσία που έγινε από φίλους μου που ήξεραν πόσο ήθελα να κάνω κάτι καινούργιο...

Με πήρε ο Νίκος ο Κούνδουρος και πήγα σ' ένα γεύμα στο σπίτι της Μαργαρίτας Λυμπεράκη, όπου ήταν και ο Βασίλης Διαμαντόπουλος με τη Μαρία Αλκαίου και ο Ελύτης. Στη διάρκεια του φαγητού ήταν φανερό ότι όλοι κάτι "συνωμοτούσαν" κι όταν τελειώσαμε μου ανήγγειλε ο Ελύτης ότι "έγραψα ένα νέο Αξιον Εστί" για σένα. Ηταν το "Μονόγραμμα"... Μου λέει - ήταν άνοιξη - "θα πάω το καλοκαίρι στην Κύπρο να το συμπληρώσω και μόλις γυρίσω θα σ' το δώσω". Δεν μου το έδωσε γιατί, αμέσως μετά, γύρισε στην Ελλάδα».
Το «Μονόγραμμα» θα μελοποιήσει αλλά και θα ηχογραφήσει το 1983 ο Γιάννης Ζουγανέλης, όμως ο δίσκος δεν θα εκδοθεί, καθώς ο ποιητής δεν θα δώσει την έγκρισή του... Και μόνο δυο χρόνια μετά το θάνατο του ποιητή, τον Οκτώβριο του 1998, με τη συνεργασία της συντρόφου του ποιητή Ιουλίτας Ηλιοπούλου, θα κυκλοφορήσει ένας δίσκος όπου ο Μίκης Θεοδωράκης θα απαγγείλει το «Μονόγραμμα», με συνοδεία το δικό του «Αντάτζιο»...
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΣΑΜΠΡΑ Αναδημοσίευση από την "Ελευθεροτυπία"

1 σχόλιο:

  1. Συγγνώμη που το σχόλιο αφορά άλλη παρακαταθήκη των προγόνων μας.

    Aναγγέλθηκε ξανά η επερχόμενη ΕΚΡΗΞΗ του ηφαιστείου Κάτλα, ΠΟΛΥ ΙΣΧΥΡΟΤΕΡΗ από του Εγιαφιαλαγιόκουλ, άρα ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑΚΟΥ ΧΕΙΜΩΝΑ!!!
    ΑΠΟΘΕΜΑΤΑ-ΚΑΛΑ ΜΟΝΩΜΕΝΟΙ σταύλοι ΤΩΡΑ!!!
    http://www.youtube.com/watch?v=1_7trGmVzYU

    Οι ηφαιστειακοί χειμώνες είναι σχετικά συχνό, περίπου ανά αιώνα, φαινόμενο, μόνο που παλιότερα δεν μπορούσαν να εξηγήσουν γιατί συννέφιαζε και χιόνιζε χειμώνα-”καλοκαίρι”, όταν είχε εκραγεί ηφαίστειο στην άλλη άκρη της Γης...

    Μας απειλούν έντεκα επικίνδυνα ηφαίστεια!
    Σε περίπτωση παρατεταμένης έκρηξης αναμένεται- εκτός από την απαγόρευση των πτήσεων- ένα φαινόμενο που ονομάζεται «ηφαιστειακός χειμώνας» κατά το οποίο το νέφος τής τέφρας εμποδίζει την ηλιακή ακτινοβολία να φτάσει στη Γη.
    http://www.tanea.gr/default.asp?pid=2&ct=2&artid=4571465

    5 ΗΦΑΙΣΤΕΙΑΚΕΣ ΕΚΡΗΞΕΙΣ σε λίγες μέρες!...
    31 May 10 - A strong explosive eruption of Bezymianny volcano occurred today, with another eruption at Cleveland in the Alaska Aleutians. http://www.iceagenow.com/Two_more_eruptions-Bezymianny_and_Cleveland.htm
    31 May 10 - The National Weather Service on Guam today announced that an undersea volcano has erupted between the islands of Sarigan and Anatahan in the Northern Mariana Islands. http://www.iceagenow.com/Underwater_volcano_erupts_90_miles_north_of_Saipan.htm
    29 May 10 - Two huge volcanoes erupted  in Central and South America yesterday, forcing thousands of people to flee and disrupting air traffic as the ash drifted over major cities. http://www.iceagenow.com/Two_massive_volcanic_eruptions_in_Central_and_South_America.htm

    May 27, 2010
    LONDON - A second, much larger volcano in Iceland is showing signs that it may be about to erupt, scientists have warned.
    http://www.msnbc.msn.com/id/37371442/ns/world_news-europe

    The eruption of the Eyjafjallajoekull volcano in Iceland, and the travel chaos it has caused, is only a "small rehearsal", according to Iceland's President Olafur Grimsson.
    The larger Katla volcano, right next to it, usually erupts every century, and the last eruption was in 1918, he said. http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/newsnight/8631343.stm

    Times: ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑΚΩΝ ΝΕΦΩΝ-ψύξης
    Sunday Times
    May 16, 2010
    Scientists forecast decades of ash clouds
    http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article7127706.ece

    http://www.youtube.com/watch?v=s13iwp317ok

    ΑπάντησηΔιαγραφή